Sự kiện do Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài chủ trì, với sự tham gia của Hội Trí thức Khoa học và Công nghệ trẻ Việt Nam (VAYSE), Bộ Khoa học và Công nghệ, và Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC).
Phát biểu dẫn đề, đồng chí Nguyễn Trung Kiên, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của tọa đàm trong bối cảnh chuẩn bị tổng kết 20 năm thực hiện Nghị quyết 36. Đồng chí khẳng định, nguồn lực trí thức kiều bào là một "mỏ vàng chất xám" quý giá, và nhiệm vụ của các cơ quan chức năng là phải tìm ra những giải pháp đột phá để khai thác hiệu quả tài sản chiến lược này, không chỉ dừng lại ở các lời kêu gọi chung chung.
Nổi bật tại tọa đàm, trong bài tham luận của sự kiện, PGS. TS. Lê Phước Minh, Chủ tịch VAYSE, đã trình bày các phân tích và đề xuất chiến lược từ nghiên cứu do ông cùng ThS. Đinh Văn Hoàng, Viện trưởng Viện Phát triển Doanh nghiệp và Chính sách, thực hiện. Theo PGS. TS. Lê Phước Minh, Việt Nam đang đối mặt với ba "điểm nghẽn" cốt lõi. Thứ nhất, đó là điểm nghẽn về tư duy, khi ở cấp thực thi vẫn tồn tại nếp nghĩ "ban ơn", dẫn đến sự khác biệt lớn giữa "trọng đãi" bằng các ưu đãi vật chất bề ngoài và "trọng dụng" bằng sự tin tưởng, trao thực quyền. Thứ hai, đó là điểm nghẽn về thể chế với các chính sách còn chắp vá, thiếu đồng bộ và đặc biệt thiếu một "hành lang pháp lý an toàn" để bảo vệ các nhà khoa học trước những rủi ro khách quan. Cuối cùng, đó là điểm nghẽn về môi trường thực thi, mà cụ thể là hệ sinh thái an cư cho gia đình nhân tài về giáo dục và y tế chưa thực sự đảm bảo. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn này, tham luận của VAYSE đã đề xuất một mô hình can thiệp toàn diện dựa trên ba trụ cột giải pháp. Đó là chuyển đổi tư duy lãnh đạo sang "trải thảm đỏ có cơ chế"; xây dựng "hành lang pháp lý an toàn" với cơ chế miễn trừ trách nhiệm và khung thử nghiệm (Sandbox); và kiến tạo "hệ sinh thái an cư toàn diện" với một "Văn phòng Hỗ trợ một cửa" chuyên trách để xử lý mọi thủ tục cho chuyên gia và gia đình họ.
Chia sẻ từ góc độ cơ quan quản lý và thực thi, bà Đỗ Thị Thu Hằng, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ, khẳng định điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là ở khâu "thực thi chính sách". Bà nhấn mạnh thách thức khổng lồ về nguồn nhân lực, đặc biệt là nhu cầu đào tạo 50.000 kỹ sư cho ngành công nghiệp bán dẫn. Cùng với đó, bà Tân Anh từ Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cũng chỉ ra những khó khăn rất thực tế, khi Mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam với hơn 2.000 thành viên vẫn đang hoạt động chủ yếu dựa trên tinh thần tự nguyện và chưa có cơ chế tài chính bền vững. "Có rất nhiều đề xuất hay nhưng không có tiền để thực hiện," bà chia sẻ. Bà cũng nhấn mạnh rằng việc các lãnh đạo cấp cao trực tiếp gặp gỡ, đối thoại khi công du nước ngoài có tác động "truyền cảm hứng và tạo động lực hiệu quả hơn trăm nghìn lần các cơ chế chính sách trên giấy".
Từ những phân tích sâu sắc và các bài học thực tiễn được chia sẻ, tọa đàm đã đi đến một sự đồng thuận cao về sự cấp thiết phải chuyển từ giai đoạn thảo luận sang hành động cụ thể. Một kiến nghị mang tính đột phá đã được đưa ra, đó là thành lập một Tổ công tác liên ngành đặc biệt, do Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài chủ trì, với sự tham gia của VAYSE và NIC, để xây dựng một Đề án thí điểm "Kiến tạo Hệ sinh thái Trọng dụng Trí thức NVNONN" giai đoạn 2026-2030. Đây được xem là bước đi then chốt để biến khát vọng về một cuộc "di cư ngược" của chất xám thành hiện thực, huy động hiệu quả nhất tài sản trí tuệ vô giá của dân tộc cho mục tiêu xây dựng một Việt Nam hùng cường và thịnh vượng.
